﻿<name of the story: दुष्यन्तः/NS >
<source: RajaVaryah >
<Author: Saw. Kanchana>
<year of publication: 2004>
<publication: Kavikula-Kalidas-Sanskrit-University>
<copy right: Sri.Vijay Aathalye,V.C, K.Ku.ka.S.U,Ramtek>
<Domain: Historical stories >
<Book relation: History >
<version:   >
<typist: Sandeep >
<proof: Deepak >
<sandhi: S.T.P.Kanakavalli >
<pos tagging: >
<samasa:  >
<centre: SANSKRIT ACADEMY, Osmania University, hyd>
<text > 

दुष्यन्तः/NS
भारतम्/NS इति/AUD अस्माकम्/SN देशस्य/NP नामधेयम्/NP ।/PUNC पुरा/A भरतः/NS इति/AUD एकः/NV पुरुषः/NP बभूव/KP ।/PUNC तस्मात्/SNV कारणात्/NP एव/INTF अस्माकम्/SNV देशस्य/NP नाम/NP भारतम्/NS इति/AUD प्रसिद्धम्/KN ।/PUNC भरतस्य/NS पिता/NP दुष्यन्तः/NS ।/PUNC एषः/SNV कथाभागः/NP अस्माकम्/SN पवित्रे/NV ग्रन्थे/NP महाभारते/NS अस्ति/KP ।/PUNC महाभारते/NS दुष्यन्तः/NS नृपरूपेण/NP वर्णितः/KN ।/PUNC किन्तु/AVK तत्र/A सः/SN आदर्शराजः/NP न/AN अस्ति/KP ।/PUNC विवाहात्/NP अनन्तरम्/A सः/SN तस्य/SN पत्नीम्/NP शकुन्तलाम्/NS विस्मृतवान्/KN ।/PUNC अतः/AVK सः/SN अविनयशीलः/NV अस्ति/KP ।/PUNC महाकविना/NV कालिदासेन/NS महाभारतात्/NS एतम्/SNV कथाभागम्/NP स्वीकृत्य/KKS "/PUNC निरङ्कुशाः/NV कवयः/NP "/PUNC इति/AUD वचनम्/NP अनुसृत्य/KKS कथायाम्/NP परिवर्तनम्/NP कृतम्/KN ।/PUNC अतः/AVK कालिदासस्य/NS दुष्यन्तः/NS आदर्शभूतः/NV राजा/NP अस्ति/KP ।/PUNC अभिज्ञानशाकुन्तल/NS मध्ये/NP कथाभागः/NP एवम्/AUD अस्ति/KP ।/PUNC पुरोवंशे/NS दुष्यन्तः/NS इति/AUD राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN अतीव/A कर्तव्यतत्परः/NV ,/PUNC प्रजाहितदक्षः/NV तथा/AVK आदर्शभूतः/NV राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC एकदा/A सः/SN मृगयार्थम्/NP गतवान्/KN ।/PUNC मार्गे/NP कण्वमुनेः/NS आश्रमः/NP आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN मुनेः/NP दर्शनार्थम्/NP तत्र/A गतवान्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK मुनिः/NP आश्रमे/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN सोमतीर्थम्/NS गतवान्/KN आसीत्/KP ।/PUNC तथापि/AVK सः/SN आश्रमम्/NP प्रति/AUP गतवान्/KN यत्/SN कण्वमुनेः/NS पुत्री/NP शकुन्तला/NS तस्य/SN भक्तिम्/NP महर्षये/NP कथयेत्/KP ।/PUNC तत्र/A गत्वा/KKS सः/SN शकुन्तलाम्/NS दृष्टवान्/KN ।/PUNC तस्याः/SN अनुपमसौन्दर्येण/NP सः/SN आकृष्टः/KN ।/PUNC शकुन्तला/NS अपि/AVK तस्मिन्/SN अनुरक्ता/KN ।/PUNC अतः/AVK तौ/SN गान्धर्वविवाहम्/NS कृतवन्तौ/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK दुष्यन्तः/NS तस्यै/SN परिचयरूपेण/NP स्वमुद्राम्/NP दत्तवान्/KN ।/PUNC कण्वमहर्षेः/NS आगमनात्/KP पूर्वम्/SN एव/INTF दुष्यन्तः/NS राजधानीम्/NP प्रति/AUP आगतः/KN ।/PUNC तस्य/SN गमनानन्तरम्/NP शकुन्तला/NS तस्य/SN स्मरणे/NP लग्ना/KN ।/PUNC भर्तृगतया/NV चिन्तनया/NP आत्मानम्/SN अपि/AVK न/AN विभावयति/KP स्म/A ।/PUNC एकदा/A सा/SN दुष्यन्तस्य/NS स्मरणम्/NP कुर्वती/KNV आसीत्/KP ।/PUNC तदा/A दुर्वासाऋषिः/NS तत्र/A आगतवान्/KN ।/PUNC दुर्वासा/NS महान्/NV ऋषिः/NP आसीत्/KP ।/PUNC किन्तु/AVK सः/SN शीघ्रकोपी/NV ।/PUNC तस्य/SN क्रोधविषये/NP सर्वे/SNV जानन्ति/KP स्म/A ।/PUNC यदा/A सः/SN कण्वमुनेः/NS आश्रमम्/NP गतवान्/KN तदा/A शकुन्तला/NS दुष्यन्तस्य/NS स्मृत्याम्/NV मग्ना/KN आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK सा/SN दुर्वासमुनिम्/NS न/AN दृष्टवती/KN ।/PUNC तस्य/SN आगमनम्/KN तया/SN न/AN ज्ञातम्/KN ।/PUNC अत/AVK एव/INTF सा/SN तस्य/SN सम्मानम्/NP अपि/AVK न/AN कृतवती/KN ।/PUNC तत्/SN दृष्ट्वा/KKS दुर्वासमहर्षिः/NS क्रोधाविष्टः/KNV जातः/KN ।/PUNC सः/SN एतादृशम्/SNV अपमानम्/NP सोढुम्/KKS न/AN शक्तवान्/KN ।/PUNC अतः/AVK सः/SN शकुन्तलाम्/NS एवम्/AUD शप्तवान्/NP अनन्यमनसा/NP यम्/SN चिन्तयन्ती/KNV सः/SN त्वाम्/SN न/AN स्मरिष्यति/KP इति/AUD ।/PUNC यथा/AVK प्रमत्तः/NP प्रथमम्/NV कृताम्/KN कथाम्/NP ।/PUNC दुर्वासऋषिः/NS एवम्/AUD शापम्/NP दत्त्वा/KKS शीघ्रम्/KV गन्तुम्/KKS उद्युक्तः/KN ।/PUNC तस्मिन्/SNV समये/NP शकुन्तलायाः/NS सखी/NP प्रियंवदा/NS तस्य/SN अनुनयम्/NP कृतवती/KN ।/PUNC दुर्वासऋषेः/NS क्रोधम्/NP सा/SN जानाति/KP स्म/A ।/PUNC अतः/AVK तस्य/SN शापस्य/NP दुष्परिणामम्/NP अपि/AVK सा/SN ज्ञातवती/KN ।/PUNC सा/SN उक्तवती/KN -/PUNC हे/ASMB महर्षे/NP ,/PUNC शकुन्तला/NS भवतः/SN तपःप्रभावम्/NP न/AN जानाति/KP ।/PUNC तथा/AVK सा/SN दुष्यन्तस्य/NS स्मृत्याम्/NP मग्ना/KN आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK एतत्/SNV तस्याः/SN प्रथमः/NV अपराधः/NP मर्षितव्यः/KN ।/PUNC किन्तु/AVK दुर्वासमुनेः/NS शापः/NP तु/A कदापि/AVK अन्यथा/NP न/AN भवति/KP स्म/A ।/PUNC तदा/A एव/INTF दुर्वासऋषिः/NS ताम्/SN उक्तवान्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK प्रियंवदा/NS पुनः/A विज्ञापनम्/NP कुतवती/KN ।/PUNC तदा/A दुर्वासऋषिः/NS उक्तवान्/KN यत्/SN आभरणस्य/NP दर्शनेन/NP शापः/NP निवर्तिष्यते/KP ।/PUNC एतत्/SNV श्रुत्वा/KKS शकुन्तलायाः/NS सखी/NP प्रियंवदा/NS किञ्चित्/SN सौख्यम्/NP अनुभूतवती/KN ।/PUNC सा/SN अनन्तरम्/A तस्याः/SN सखीम्/NP अनसूयाम्/NS अपि/AVK उक्तवती/KN ।/PUNC किन्तु/AVK शकुन्तलायाः/NS मनस्थितिम्/NP दृष्ट्वा/KKS ते/SN ताम्/SN न/AN कथितवत्यौः/KNV ।/PUNC अतः/AVK दुर्वाससः/NS शापविषये/NP शकुन्तला/NS अनभिज्ञा/NP आसीत्/KP ।/PUNC एवम्/AUD एव/INTF बहूनि/NV दिनानि/NP अतीतानि/KP ।/PUNC  दुष्यन्तः/NS शकुन्तलायाः/NS कृते/KN वचनम्/NP दत्तवान्/KN आसीत्/KP यत्/SN "/PUNC अहम्/SN शीघ्रम्/KV एव/INTF आगत्य/KKS भवतीम्/SNV राजधानीम्/NP प्रति/AUP नेष्यामि/KP "/PUNC ।/PUNC किन्तु/AVK सः/SN वचनम्/NP न/AN पालितवान्/KN ।/PUNC स/SN न/AN पुनः/A आगतवान्/KN ।/PUNC सर्वे/SN चिन्तिताः/KN ।/PUNC  एतस्मिन्/SNV विषये/NP केवलम्/NP अनसूया/NS प्रियंवदा/NS तथा/AVK स्वयम्/SN शकुन्तला/NS च/APY जानन्ति/KP स्म/A ।/PUNC अनन्तरम्/AVK शकुन्तला/NS गर्भिणी/NP जाता/KN ।/PUNC एषः/SNV तु/A बहु/NV चिन्तापूर्णः/NV वृत्तान्तः/KN ।/PUNC कण्वऋषिम्/NS कथम्/NP वदामः/KP इति/AUP शकुन्तलायाः/NS सख्यः/NP चिन्तितवत्यः/KKS ।/PUNC कण्वऋषिः/NS आश्रमम्/NP प्रति/AUP आगतवान्/KN ।/PUNC सः/SN एतम्/SNV वृत्तान्तम्/NP छन्दोमय्या/NV वाण्या/NP ज्ञातवान्/KN ।/PUNC सः/SN न/AN कुपितः/KN अपि/AVK तु/A वृत्तान्तम्/NP श्रुत्वा/KKS शकुन्तलायाः/NS अभिनन्दनम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC सः/SN उक्तवान्/KN यत्/SN दुष्यन्तः/NS एव/INTF शकुन्तलायाः/NS कृते/KN योग्यः/NV वरः/NP ।/PUNC अतः/AVK शकुन्तला/NS सुयोग्यस्य/NV वरस्य/NP चयनम्/NP कृतवती/KN ।/PUNC अहम्/SN अपि/AVK एतादृशम्/SNV वरम्/NP एव/INTF शकुन्तलायाः/NS कृते/KN इच्छामि/KP स्म/A ।/PUNC एतत्/SNV ज्ञात्वा/KKS शकुन्तला/NS तस्याः/SN सख्यः/NP च/APY आनन्दिताः/KNV जाताः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK कण्वऋषिः/NS निश्चयम्/NP कृतवान्/KN यत्/SN ऋषिरक्षिताम्/NP शकुन्तलाम्/NS पतिगृहम्/NP प्रेषयिष्यामि/KP ।/PUNC शकुन्तलायाः/NS पतिगृहगमनस्य/NP एषा/SNV वार्ता/NP सर्वेषाम्/SNV कृते/KN यद्यपि/AVK आनन्दवार्ता/NP तथापि/AVK शकुन्तलायाः/NS विरहकल्पेन/NP एव/INTF सर्वे/SNV जनाः/NP दुःखम्/NP अपि/AVK अनुभूतवन्तः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK ऋषिभिः/NP सह/AUP शकुन्तला/NS दुष्यन्तस्य/NS राजधानीम्/NP प्रति/AUP गन्तुम्/KKS उद्युक्ता/KN ।/PUNC पतिमेलनस्य/NP कल्पनेन/NP एव/INTF सा/SN सुखम्/NP अनुभूतवती/KN ।/PUNC दुष्यन्तस्य/NS दर्शनार्थम्/NP सा/SNV उत्सुका/NP आसीत्/KP ।/PUNC ऋषिभिः/NP सह/AUP शकुन्तला/NS दुष्यन्तस्य/NS राजधानीम्/NP प्राप्तवती/KN ।/PUNC राजा/NP सर्वेषाम्/SNV स्वागतम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK महत्/NV आश्चर्यम्/NP अभवत्/KP ।/PUNC यत्/SN सः/SN शकुन्तलाम्/NS न/AN अभिज्ञातवान्/KN ।/PUNC शकुन्तलायाः/NS कृते/KN एषा/SNV वार्ता/NP अनपेक्षिता/KN आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK सा/SN बहुदुःखम्/NV अनुभूतवती/KN ।/PUNC बहुभिः/NV उपायैः/NP सा/SN अभिज्ञानम्/NP कारयितुम्/KKS इच्छामि/KP स्म/A ।/PUNC सा/SN अभिज्ञानार्थम्/NP मुद्राम्/NP दर्शयितुम्/KKS इष्टवती/KN ।/PUNC किन्तु/AVK मुद्रा/NP अङ्गुलिस्थानात्/NP भ्रष्टा/KN आसीत्/KP ।/PUNC यदा/A शकुन्तला/NS शचीतीर्थसलिलम्/NS पिबन्ती/KNV आसीत्/KP तदा/A एव/INTF मुद्रा/NP स्वस्थानात्/NP च्युता/KN ।/PUNC तस्याः/SN समीपे/NP अभिज्ञानार्थम्/NP किम्/AP अपि/AVK आभरणम्/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK दुष्यन्तः/NS तस्याः/SN बहु/NV उपालम्भम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC सर्वे/SNV शकुन्तलायाः/NS साहाय्यार्थम्/NP असमर्थाः/KN ।/PUNC सा/SN स्वभाग्यानि/NP निन्दन्ती/KNV क्रन्दितुम्/KKS प्रवृत्ता/KNV जाता/KN ।/PUNC तदा/A अप्सरस्तीर्थ/NS समीपे/NP कः/SN अपि/AVK तेजस्वी/NV प्रकाशः/NP ताम्/SN उन्नीय/KKS अदृश्यः/KKS अभवत्/KP ।/PUNC कतिपयदिनानन्तरम्/NP दुष्यन्तनगरे/NS एकः/NV धीवरः/NP आगतवान्/KN ।/PUNC सः/SN एकस्मिन्/SMKY दिवसे/NP रोहितमत्स्यस्य/NS खण्डान्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC तस्य/SN उदराभ्यन्तरे/NP रत्नभासुरम्/NS अङ्गुलीयकम्/NP सः/SN प्राप्तवान्/KN ।/PUNC तद्/AVK अमूल्यम्/NV रत्नम्/NP सः/SN राजानम्/NP प्रति/AUP नीतवान्/KN ।/PUNC ताम्/SNV मुद्राम्/NP दृष्ट्वा/KKS राजा/NP तत्कालम्/NP एव/INTF शकुन्तलाम्/NS स्मृतवान्/KN ।/PUNC एषा/SNV एव/INTF सा/SN मुद्रिका/NP याम्/SNV सः/SN कण्वऋषेः/NS आश्रमे/NP शकुन्तलायै/NS दत्तवान्/KN आसीत्/KP ।/PUNC किन्तु/AVK दुर्वासऋषेः/NS शापकारणात्/NP सः/SN शकुन्तलाम्/NS विस्मृतवान्/KN ।/PUNC इदानीम्/A ताम्/SNV मुद्राम्/NP दृष्ट्वा/KKS तयोः/SN विवाहस्य/NP अपि/AVK स्मरणम्/NP अभवत्/KP ।/PUNC कण्वमुनेः/NS आश्रमे/NP याः/SNV घटनाः/NP घटिताः/KN ताः/SNV सर्वाः/SN राजा/NP स्मृतवान्/KN ।/PUNC दुर्वासऋषेः/NS शापानुसारेण/NP आभरणदर्शनेन/NP शापनिवृत्तिः/KN जाता/KN ।/PUNC अतः/AVK एव/INTF मुद्राम्/NP दृष्ट्वा/KKS दुष्यन्तस्य/NS मनसि/NP सर्वाः/SN स्मृतयः/NP आगताः/KN ।/PUNC एतत्/SNV सर्वम्/SN ज्ञात्वा/KKS राजा/NP बहु/NV पश्चात्तापम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC पश्चात्तापदग्धहृदयेन/NP सः/SN शकुन्तलाम्/NS पुनः/A पुनः/DV स्मृतवान्/KN ।/PUNC शकुन्तलाम्/NS प्रति/AUP मया/SN अन्यायः/NP कृतः/KN इति/AUD विचिन्त्य/KKS सः/SN लज्जाम्/NP अनुभूतवान्/KN ।/PUNC तेन/SN शकुन्तलायाः/NS अन्वेषणम्/SN आरब्धम्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK सा/SN कुत्र/A अपि/AVK न/AN प्राप्ता/KN ।/PUNC अतः/AVK सः/SN दुःखम्/NP अनुभूतवान्/KN ।/PUNC सः/SN सदा/A एव/INTF शकुन्तलायाः/NS स्मृत्याम्/NP मग्नः/KN भवति/KP स्म/A ।/PUNC तया/SN विना/AUP तस्य/SN जीवने/NP कः/SN अपि/AVK रुचिः/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC कस्मिन्/SNV अपि/AVK कार्ये/NP मनः/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN बहु/NV व्याकुलाम्/NP तथा/AVK शोचनीयाम्/NV स्थितिम्/NP प्राप्तवान्/KN ।/PUNC शकुन्तलायाः/NS माता/NP मेनका/NS ।/PUNC सा/SN स्वर्गे/NS निवसति/KP स्म/A ।/PUNC अतः/AVK सानुमती/NS दुष्यन्तस्य/NS राजप्रसादात्/NP शकुन्तलाम्/NS मेनकायाः/NS समीपे/NP स्वर्गम्/NS नीतवती/KN आसीत्/KP ।/PUNC सा/SN (/PUNC सानुमती/NS )/PUNC अदृश्यरूपेण/NP पृथ्वीम्/NP आगता/KN ।/PUNC तया/SN राज्ञः/NP स्थितिः/NP दृष्टा/KN ।/PUNC एषः/SNV सर्वो/SN अपि/APY वृत्तान्तः/NP तया/SN स्वर्गम्/NS गत्वा/KKS शकुन्तलायै/NS कथितः/KN ।/PUNC अतः/AVK एव/INTF तस्य/SNV पश्चात्तापस्य/NP विषये/NP शकुन्तला/NS अपि/AVK ज्ञातवती/KN ।/PUNC शकुन्तला/NS मारीचऋषेः/NS आश्रमे/NP निवसति/KP स्म/A ।/PUNC सा/SN तत्र/A एकम्/NV पुत्रम्/NP प्रसूतवती/KN ।/PUNC तस्याः/SN पुत्रः/NP वीरबालकः/NV ।/PUNC सः/SN अतीव/A पराक्रमी/NV आसीत्/KP ।/PUNC बाल्ये/NP एव/INTF सः/SN तेजसः/NP बीजम्/NP इव/ASD प्रतिभाति/KP स्म/A ।/PUNC तस्य/SN नाम/NP "/PUNC सर्वदमनः/NS "/PUNC आसीत्/KP ।/PUNC अत्रान्तरे/AVK दुष्यन्तम्/NS कतिपयदिनानन्तरम्/NP इन्द्रः/NS युद्धे/NP साहाय्यार्थम्/NP आहूतवान्/KN ।/PUNC तदा/A दुष्यन्तः/NS अपि/AVK स्वर्गम्/NS गतवान्/KN ।/PUNC स्वस्य/SN पराक्रमेण/NP दुष्यन्तः/NS युद्धे/NP विजयम्/NP प्राप्तवान्/KN ।/PUNC तेन/SN इन्द्रः/NS सन्तुष्टः/KN बभूव/KP ।/PUNC सः/SN दुष्यन्तस्य/NS यथोचितम्/NV सत्कारम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC यदा/A दुष्यन्तः/NS स्वर्गतः/NS भूमिम्/NP आगच्छन्/KP आसीत्/KP तदा/A मार्गे/NP सः/SN मारीचऋषेः/NS आश्रमम्/NP दृष्टवान्/KN ।/PUNC एतादृशः/SNV तपस्वी/NP न/AN अतिक्रमणीयः/KN इति/AUD चिन्तयित्वा/KKS सः/SN मारीचऋषेः/NS आश्रमम्/NP गतवान्/KN ।/PUNC भाग्यवशात्/NP शकुन्तला/NS अपि/AVK पुत्रेण/NP सह/AUP तत्र/A एव/INTF निवसति/KP स्म/A ।/PUNC तत्र/A प्रविश्य/KKS सः/SN एकम्/NV बालकम्/NP दृष्टवान्/KN ।/PUNC सः/SN बालमृगेन्द्रेण/NP सह/AUP क्रीडन्/KNV आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN अतीव/A पराक्रमी/NV तथा/AVK चक्रवर्तिलक्षणैः/NV युक्तः/KN च/APY आसीत्/KP ।/PUNC तम्/SN दृष्ट्वा/KKS दुष्यन्तस्य/NS हृदये/NP औरसपुत्रः/NP इव/ASD स्नेहः/NP उत्पादितः/KN ।/PUNC किन्तु/AVK अनन्तरम्/A सः/SN अचिन्तयत्/KP "/PUNC अनपत्यता/NP मा/AN वत्सलयति/KP "/PUNC ।/PUNC सः/SNV बालकः/NP बालमृगेन्द्रम्/NP त्रस्तम्/KN कुर्वन्/KP आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK तापसीद्वयम्/NP अपि/AVK तम्/SN अवरोद्धुम्/KKS इच्छति/KP स्म/A ।/PUNC तथापि/AVK बालकः/NP न/AN शृणोति/KP स्म/A ।/PUNC अतः/AVK ते/SN राजानम्/NP दृष्ट्वा/KKS उक्तवत्यौ/KN ।/PUNC एतस्मात्/SNV बालकात्/NP बालमृगेन्द्रम्/NP मोचयतु/KP इति/AUD ।/PUNC अतः/AVK दुष्यन्तः/NS तत्र/A गतवान्/KN ।/PUNC सः/SN दृष्टवान्/KN यत्/SN अनेन/SN बालकेन/NP चक्रवर्तिलक्षणम्/NP अपि/AVK धार्यते/KP इति/AUD ।/PUNC एतत्/SNV कथम्/NP शक्यम्/KP ?/PUNC यतः/AVK हि/A बालकः/NP तु/A महर्षिपुत्रः/NP भवेत्/KP ।/PUNC सः/SN बालकम्/NP महरिषिपुत्र/NP इति/AUD सम्बोधितवान्/KN ।/PUNC तदा/A तापसी/NP अवदत्/KP यत्/SN '/PUNC न/AN खनग/NP अयम्/SN महर्षिपुत्रः/NP '/PUNC इति/AUD ।/PUNC अनन्तरम्/AVK सिंहशावकविमर्दात्/NP तस्य/SNV बालकस्य/NP हस्तात्/NP रक्षाकरण्डकः/NV मणिबन्धतः/NP पतितः/KN ।/PUNC अतः/AVK तापसी/NP बहु/NV भयम्/NP अनुभूतवती/KN ।/PUNC तस्मिन्/SNV समये/NP एव/INTF राज्ञा/NP तत्/SN हस्तेन/NP गृहीतम्/KP ।/PUNC तत्/SN दृष्ट्वा/KKS तु/A तापसीद्वयम्/NP विस्मयात्/NV उरोनिहितहस्तम्/NV परस्परम्/NP अवलोकितवत्/KN ।/PUNC तदा/A राजा/NP पृष्टवान्/KN किम्/AP अभवत्/KP ?/PUNC सा/SN अवदत्/KP -/PUNC '/PUNC एषा/SNV अपराजिता/NS नाम/NP औषधिः/NP अस्य/SN जातकर्मसमये/NP भगवता/NV मारीचेन/NS दत्ता/KN ।/PUNC एषा/SNV यदि/AVK भूमौ/NP पतति/KP तर्हि/AVK पितरम्/NP आत्मानम्/NP वा/APY वर्जयित्वा/KKS अपरः/SN न/AN ग्रहणम्/NP कर्तुम्/KKS शक्नोति/KP ।/PUNC '/PUNC तदा/A राजा/NP ताम्/SN औत्सुक्येन/NV पृष्टवान्/KN ।/PUNC '/PUNC अथ/AVK गृह्णाति/KP चेत्/AVK किम्/AP भविष्यति/KP ?/PUNC '/PUNC सा/SN उक्तवती/KN -/PUNC '/PUNC ततः/A तम्/SN सर्पः/NP भूत्वा/KKS दशति/KP ।/PUNC '/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS राजा/NP बहु/NV आनन्दितः/KN ।/PUNC यतः/A एतादृशम्/SNV अनुभवम्/NP सः/SN पूर्वम्/SN न/AN प्राप्तवान्/KN ।/PUNC अन्ततः/A गत्वा सः/SN एषः/SNV बालकः/NP मम/SN एव/INTF पुत्रः/NP इति/AUD ज्ञातवान्/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK दुष्यन्तः/NS बालकेन/NP सह/AUP शकुन्तलाम्/NS प्रति/AUP गतवान्/KN ।/PUNC शकुन्तला/NS व्रततपश्चरणे/NP मग्ना/KN आसीत्/KP ।/PUNC दुष्यन्तम्/NS दृष्ट्वा/KKS सा/SN अपि/AVK बहु/NV आनन्दिता/KN जाता/KN ।/PUNC सर्वत्र/SN आनन्दः/NV सञ्जातः/KN ।/PUNC दुष्यन्तस्य/NS शकुन्तलया/NS च/APY मेलनम्/NP अभवत्/KP ।/PUNC एषः/SNV कथामार्गः/NP कालिदासस्य/NS अभिज्ञानशाकुन्तलम्/NS नाटके/NP अस्ति/KP ।/PUNC अस्याम्/SNV कथायाम्/NP दुष्यन्तस्य/SN भूमिका/NP बहु/NV महत्त्वपूर्णा/NP ।/PUNC कालिदासेन/NS नायकरूपेण/NP वर्णितः/KN सः/SN आदर्शः/NV राजा/NP ,/PUNC आदर्शः/NV पतिः/NP च/AVK अस्ति/KP ।/PUNC तस्मिन्/SNV विविधाः/NV गुणाः/NP सन्ति/KP ।/PUNC दुष्यन्तः/NS उच्चकुलोत्पन्नः/NP अस्ति/KP ।/PUNC पुरुवंशः/NS तस्य/SN वंशः/NP ।/PUNC अतः/AVK कुलस्य/NP विषये/NP तु/A चिन्ता/NP न/AN अस्ति/KP एव/INTF ।/PUNC कण्वऋषिः/NS अपि/AVK तम्/SN प्रशंसितवान्/KN '/PUNC उच्चैः/NV कुलम्/NP च/APY आत्मनः/SNV '/PUNC ,/PUNC '/PUNC अभिजनवतः/NP भर्तुः/KP '/PUNC ,/PUNC '/PUNC यस्य/SN जन्म/NP पुरोर्वंशे/NP युक्तरूपम्/NP इदम्/SN तव/NP '/PUNC इत्यादिभिःNV श्लोकैः/NP ।/PUNC सः/SN न/AN केवलम्/NP दर्शनीयः/KN तस्य/SN गुणाः/NP अपि/AVK तादृशाः/SNV आसन्/KP ।/PUNC तस्य/SN रूपम्/NP तथा/AVK गुणान्/NP दृष्ट्वा/KKS एव/INTF शकुन्तला/NS तम्/SN पतिरूपेण/NP अङ्गीकृतवती/KN ।/PUNC सः/SN अतीव/A तेजस्वी/NP आसीत्/KP ।/PUNC महान्/NV पराक्रमी/NV आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN रसिकः/NV आसीत्/KP ।/PUNC दुष्यन्तः/NS चित्रकलायाम्/NP निपुणः/NV आसीत्/KP ।/PUNC शाकुन्तलस्य/NS षष्ठे/NV अङ्के/NP सः/SN शकुन्तलायाः/NS उत्तमाम्/NV प्रतिकृतिम्/NP चित्रितवान्/KN ।/PUNC ताम्/SNV प्रतिकृतिम्/NP दृष्ट्वा/KKS शकुन्तला/NS एव/INTF भासते/KP स्म/A ।/PUNC सः/SN कलाप्रियः/NV आसीत्/KP ।/PUNC शकुन्तलायाः/NS सौन्दर्यस्य/NV वर्णनम्/NP सः/SN उत्तमरीत्या/NP कृतवान्/KN ।/PUNC दुष्यन्तः/NS विनयशीलः/NV आसीत्/KP ।/PUNC एकदा/A सः/SN सैनिकैः/NP सह/AUP मृगयार्थम्/NP गच्छन्/KNV आसीत्/KP ।/PUNC मार्गे/NP कण्वऋषेः/NS आश्रमः/NP आसीत्/KP ।/PUNC तत्र/A मृगयाम्/NP मा/AN करोतु/KP इति/AUD तपस्विजनाः/NP अवदन्/KP ।/PUNC तत्/SN श्रुत्वा/KKS ऋषेः/NP आज्ञया/NP सः/SN मृगयाम्/NP न/AN कृतवान्/KN ।/PUNC वस्तुतः/AVK सः/SN मृगयाम्/NP बहु/NV इष्टवान्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK ऋषेः/NP आज्ञायाः/NP भङ्गः/NP मा/AN भवति/KP इति/AUD भावनया/NP सः/SN मृगयाम्/NP न/AN कृतवान्/KN ।/PUNC सः/SN सैन्येन/NP सह/AUP आश्रमे/NP प्रविष्टः/KN ।/PUNC किन्तु/AVK आश्रमस्थितानाम्/NV तपस्विजनानाम्/NP उपसर्गः/NP मा/AN भवतु/KP इति/AUD विचार्य/NP सः/SN एकाकी/NP एव/INTF आश्रमम्/NP गन्तुम्/KKS उद्युक्तः/KN ।/PUNC आश्रमः/NP तपोधनानाम्/NP भूमिः/NP ।/PUNC अतः/AVK अस्याम्/SNV भूमौ/NP विनीतवेषः/NV एव/INTF आवश्यकः/NP इति सः/SN चिन्तितवान्/KN ।/PUNC तत्/SN अनुसृत्य/KKS सः/SN आभरणानि/NV इत्यादीनि/NV राजोचितवस्तूनि/NP न/AN धृतवान्/KN ।/PUNC एतादृशी/SNV तस्य/SN विनयशीलता/KN ।/PUNC प्राणिमात्रस्य/NP रक्षणम्/NP एतत्/SNV एव/INTF तस्य/SN पराक्रमस्य/NV ध्येयम्/NP आसीत्/KP ।/PUNC तपोवने/NP कः/SN अपि/AVK उपसर्गः/NP मा/AN भवतु/KP एवम्/ASD तस्य/SN विचाराः/KN ।/PUNC सः/SN सदा/A एव/INTF तत्परः/NV ।/PUNC यदा/A सः/SN कण्वऋषेः/NS आश्रमे/NP गच्छति/KP तदा/A केवलम्/NP आश्रमम्/NP प्रविष्टमात्रे/NP एव/INTF सः/SN विघ्नान्/NP नाशितवान्/KN ।/PUNC बाणसन्धानस्य/NP आवश्यकता/NP अपि/APY न/AN आसीत्/KP ।/PUNC धनुषः/NP केवलम्/NP ज्याशब्देन/NV हुङ्कारेण/NP एव/INTF सः/SN विघ्नान्/NP अपोहति/KP ।/PUNC इन्द्रः/NS अपि/AVK पराभवम्/NP प्राप्तवान्/KN ।/PUNC अतः/AVK तस्य/SN पराक्रमः/NP तु/A देवस्य/NP अपेक्षया/NP श्रेष्ठः/KN आसीत्/KP ।/PUNC तस्य/SN पराक्रमः/KN एव/INTF तस्य/SN भूषमम्/NP ।/PUNC एतादृशैः/SNV गुणैः/NP तस्य/SN राजपदम्/NP सुशोभितम्/KN ।/PUNC दुष्यन्तः/NS कर्तव्यपरायणः/NV आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN प्रजापालने/NP तत्परः/NV आसीत्/KP ।/PUNC प्रजानुरञ्जनम्/NP तु/A तस्य/SN आद्यकर्तव्यम्/KN ।/PUNC स्वस्य/SN सुखम्/NP त्यक्त्वा/KKS अपि/AVK सः/SN प्रजानुरञ्जनम्/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC अयोग्यस्य/NV मार्गस्य/NP सः/SN नियमनम्/NP करोति/KP स्म/A ।/PUNC सः/SN प्रजायाः/NP प्रियः/NV आसीत्/KP। /PUNC स्वसुखनिरभिलाषः/NV सः/SN लोकहेतोः/NP खिद्यते/KP स्म/A ।/PUNC विमार्दम्/NP प्रस्थितान्/KN सः/SN दण्डयति/KP स्म/A ।/PUNC कर्तव्यपरायणविषये/NP सः/SN वदति/KP जनैः/NP इच्छापूर्तेः/NP अनन्तरम्/AVK सुखम्/NP सम्पद्यते/KP ।/PUNC राज्ञा/NP तु/A चरितार्थता/NP तु/A दुःखाय/KKS एव/INTF ।/PUNC अर्थात्/AVK स्वहस्ते/NP यदि/AVK छत्रस्य/NP दण्डम्/NP धारयति/KP तर्हि/AVK परिश्रमः/NP एव/INTF अनुभूयते/KP ।/PUNC तथा/AVK एव/INTF राज्यप्राप्तेः/NP अनन्तरम्/AVK केवला/NV उत्कण्ठा/NP एव/INTF समाप्ता/KNV जाता/KN ।/PUNC राज्यस्य/NP दायित्वम्/NP तु/A वर्धते/KP एव/INTF ।/PUNC तस्मात्/SNV क्लेशाः/NP तु/A भवन्ति/KP एव/INTF ।/PUNC अतः/AVK राज्यप्राप्तिः/NP न/AN सरला/NP ।/PUNC सः/SN तस्य/SN दायित्वम्/NP सम्यक्/NV रीत्या/NP निर्वहति/KP स्म/A ।/PUNC सः/SN प्रजानाम्/NP पिता/NP आसीत्/KP ।/PUNC तस्मिन्/SNV विषये/NP एका/NV कथा/NP शाकुन्तले/NS अस्ति/KP ।/PUNC धनमित्रः/NS इति/AUD एकः/SMKY सार्थवाहः/NP आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN नौकानयने/NV मृतः/KN ।/PUNC सः/SN अपत्यहीनः/NV आसीत्/KP ।/PUNC अतः/AVK तस्य/SN वैभवव्यवस्थाविषये/NP प्रश्नः/NP उपस्थितः/KN ।/PUNC तदा/A दुष्यन्तः/NS उक्तवान्/KN -/PUNC येषाम्/SNV बन्धुः/NP मृतः/KN तेषाम्/SNV कृते/KN दुष्यन्तः/NS एव/INTF बान्धवः/NP अस्ति/KP इति/AUD जानन्तु/KP इति/AUD ।/PUNC एतादृशम्/SNV दुष्यन्तस्य/NS प्रजावात्सल्यम्/NP अस्ति/KP ।/PUNC सङ्कटग्रस्तानाम्/NV लोकानाम्/NP सङ्कटनिवारणम्/NP मम/SN आद्यकर्तव्यम्/KN इति/AUD दुष्यन्तः/NS सदा/A एव/INTF वदति/KP स्म/A ।/PUNC एतादृशम्/SNV प्रजावात्सल्यम्/NP विरलम्/NV एव/INTF ।/PUNC सः/SN आदर्शः/NV शासकः/NP आसीत्/KP ।/PUNC प्रजाप्रियः/NV राजा/NP आसीत्/KP ।/PUNC प्रजानाम्/NP पिता/NP बान्धवः/NP च/APY आसीत्/KP ।/PUNC तादृशः/SNV राजा/NP न/AN भूतः/KN न/AN भविष्यति/KP ।/PUNC दुष्यन्तः/NS सर्वगुणसम्पन्नः/NV अस्ति/KP एव।/PUNC तस्य/SN पत्नीप्रेम/NP अपि/AVK अवर्णनीयम्/NV आसीत्/KP ।/PUNC प्रथमम्/NV सः/SN शकुन्तलया/NS सह/AUP गान्धर्वविवाहम्/NS कृतवान्/KN ।/PUNC दुर्भाग्यवशात्/NP दुर्वासाऋषेः/NS शापकारणात्/NP सः/SN शकुन्तलाम्/NS न/AN ज्ञातवान्/KN ।/PUNC यथा/AVK दर्पणः/NP यदि/AVK अस्वच्छः/NV अस्ति/KP तर्हि/AVK प्रतिबिम्बस्य/NP ग्रहणम्/NP न/AN कर्तुम्/KKS शक्नोति/KP तथा/AVK एव/INTF केवलम्/NP दुर्वासऋषेः/NS शापकारणात्/NP एव/INTF सः/SN कर्तव्यात्/NP च्युतः/KN ।/PUNC परदाराः/NP मातृसदृशाः/ASD इति/AUD तस्य/SN विचारणसरणिः/NP ।/PUNC अतः/AVK शकुन्तलायाः/NS रूपेण/NP तस्य/SN पुरतः/KN लावण्यम्/NP आसीत्/KP ।/PUNC तथापि/AVK सः/SN शकुन्तलायाः/NS त्यागम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC स्मृतिभ्रंशकारणात्/NP शकुन्तला/NS तस्य/SN कृते/KN परदाराः/NP एव/INTF ।/PUNC अतः/AVK तदनुसारेण/NP सः/SN उचितम्/NV एव/INTF आचरणम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC सः/SN शकुन्तलाम्/NS पुरोहितस्य/NP गृहे/NP स्थापयितुम्/KKS इच्छति/KP स्म/A ।/PUNC यतः/AVK पुरोहितेन/NP उक्तम्/KN -/PUNC प्रसूतिपर्यन्तम्/NP सा/SN अस्मद्/SNV गृहे/NP तिष्ठतु/KP ।/PUNC दुष्यन्तस्य/NS पुत्रः/NP चक्रवर्ती/NS भविष्यति/KP इति/AUD मुनिः/NP दुष्यन्ताय/NS आशीर्वादम्/NP दत्तवान्/KN आसीत्/KP ।/PUNC यदि/AVK शकुन्तलायाः/NS पुत्रः/NP चक्रवर्तीलक्षणयुक्तः/NP भविष्यति/KP तर्हि/AVK दुष्यन्तः/NS शकुन्तलायाः/NS स्वीकारम्/NP करिष्यति/KP ।/PUNC अन्यथा/AVK न/AN ।/PUNC अर्थात्/AVK दुष्यन्तः/NS शकुन्तलाम्/NS परदारान्/NP मत्वा/KKS तस्याः/SN साहाय्यम्/NP कर्तुम्/KKS सिद्धः/KN आसीत्/KP ।/PUNC अत्र/A एव/INTF तस्य/SN स्त्रीदाक्षिण्यम्/NP दृश्यत्/KP ।/PUNC यदा/A तस्य/SN स्मृतिः/NP पुनः/A आगता/KN तदा/A शकुन्तलाम्/NS प्रति/AUP तस्य/SN परुषव्यवहारेण/NP सः/SN दुःखी/NP बभूव/KP ।/PUNC सः/SN बहु/NV पश्चात्तापम्/NP अनुभूतवान्/KN ।/PUNC सर्वत्र/A शकुन्तलायाः/NS अन्वेषणम्/SN कृतवान्/KN ।/PUNC तथापि/AVK सा/SN न/AN लब्धा/KN ।/PUNC अतः/AVK सः/SN अनन्तरम्/AVK विरहाग्निमध्ये/NV दिनानि/NP यापयति/KP स्म/A ।/PUNC पत्नीप्रेम्णः/NP उत्कृष्टः/NV आदर्शः/NV अस्ति/KP सः/SN ।/PUNC शकुन्तला/NS -/PUNC दुष्यन्तयोः/NS युगलम्/NV तु/A प्रसिद्धम्/KN एव/INTF ।/PUNC तेषाम्/SNV प्रेम/NP आदर्शम्/NV अस्ति/KP ।/PUNC आधुनिकयुवकानाम्/NP कृते/KN तेषाम्/SNV प्रेमविवाहः/NP आदर्शः/NV अस्ति/KP ।/PUNC यतः/AVK सङ्कटात्/NP अनन्तरम्/A अपि/AVK तेषाम्/SNV विश्वासः/NP स्थिरः/NV आसीत्/KP ।/PUNC परस्परम्/NP तयोः/SN विश्वासः/NP अस्ति/KP ।/PUNC केवलम्/NP दुर्वासऋषेः/NS शापकारणात्/NP तेषाम्/SNV प्रेम/NP न/AN खण्डितम्/KN ।/PUNC तथापि/AVK एतादृशी/SNV घटना/NP तु/A मनुष्यजीवने/NP एव/INTF भवति/KP ।/PUNC एतस्मिन्/SNV समये/NP मनुष्यत्वस्य/NP परीक्षा/NP भवति/KP ।/PUNC शकुन्तला/NS तथा/AVK दुष्यन्तः/NS जीवनपरीक्षायाम्/NP उत्तीर्णः/NP जातौ/KN ।/PUNC तयोः/SN जीवनम्/NP सुखमयम्/KV आसीत्/KP ।/PUNC एवम्/AUD राजादुष्यन्तः/NS न/AN केवलम्/NP आदर्शराजा/NV ,/PUNC अपितु/AVK आदर्शप्रेमी/NV अपि/AVK अस्ति/KP ।/PUNC विनयशीलता/NV ,/PUNC पराक्रमः/NV ,/PUNC कलाप्रियता/NV ,/PUNC एतादृशाः/SNV गुणाः/NP तस्मिन्/SN सप्रसवाः/NP इव/ASD निवसन्ति/KP ।/PUNC प्रजानाम्/NP मनोरञ्जनम्/NV तस्य/SN आद्यकर्तव्यम्/KN आसीत्/KP ।/PUNC सः/SN पराक्रमी/NV आसीत्/KP ।/PUNC तस्य/SN पराक्रमपताका/NP तु/A स्वर्गे/NS अपि/AVK विराजते/KP स्म/A ।/PUNC मृगयायाम्/NP तस्य/SN रुचिः/NP किन्तु/AVK प्राणिनाम्/NP उपकारार्थम्/NP सः/SN मृगयाम्/NP अपि/AVK त्यक्तवान्/KN ।/PUNC अतः/AVK दुष्यन्तः/NS आदर्शराजारूपेण/NV कालिदासेन/NS चित्रितः/KN ।/PUNC तथा/AVK कालिदासः/NS दुष्यन्तस्य/NS रूपेण/NP युवकानाम्/NP कृते/KN आदर्शम्/NP स्थापितवान्/KN ।/PUNC सः/SN शकुन्तलायाम्/NS स्निह्यति/KP स्म/A ।/PUNC तथापि/AVK राजोचितम्/KNV कर्तव्यम्/KN न/AN विस्मृतवान्/KN ।/PUNC तस्य/SN वैयक्तिकजीवने/NP पत्नीविरहरूपेण/NP एतादृशी/SNV महती/KNV घटना/NP बभूव/KP ।/PUNC तथापि/AVK तस्य/SN परिणामः/NP कार्येषु/NP न/AN आसीत्/KP ।/PUNC यतः/AVK अस्मिन्/SNV एव/INTF समये/NP इन्द्रः/NS च/AVK जानावानाम्/NS नाशार्थम्/NP स्वर्गम्/NS आहूतवान्/KN ।/PUNC तदा/A सः/SN शकुन्तलाविरहे/NP आपन्नः/KN आसीत्/KP ।/PUNC तथापि/AVK सः/SN स्वर्गम्/NS प्रति/AUP इन्द्रस्य/NS साहाय्यार्थम्/NP गतवान्/KN ।/PUNC स्वकर्तव्यम्/KN न/AN विस्मृतवान्/KN ।/PUNC प्रजानाम्/NP रञ्जनम्/NP एव/INTF तस्य/SN आद्यकर्तव्यम्/KN आसीत्/KP ।/PUNC स्वस्य/SN दुःखम्/NP विस्मृत्य/KKS सः/SN मारीचऋषेः/NS मेलनार्थम्/NP गतवान्/KN ।/PUNC तपस्विजनानाम्/NP कृते/KN तस्य/SN मनसि/NP बहु/NV आदरभावना/NP आसीत्/KP ।/PUNC तेषु/SNV सर्वेषु/SN सः/SN सदा/A एव/INTF तत्परः/NV आसीत्/KP ।/PUNC यत्र/A कुत्र/A अपि/AVK समस्या/NP भवति/KP तत्र/A ऋषिजनाः/NP तस्य/SN निवारणार्थम्/NP आह्वयन्ति/KP स्म/A ।/PUNC दुष्यन्तः/NS अपि/AVK तेषाम्/SNV सङ्कटनिवारणम्/NP निश्चयेन/NV करोति/KP स्म/A ।/PUNC ऋषिजनानाम्/NP एतादृशी/SNV श्रद्धा/NP तस्य/SN उपरि/A आसीत्/KP ।/PUNC तदर्थम्/NP सः/SN सर्वदा/A योगयः/NP एव/INTF ।/PUNC सः/SN पितृवत्सलः/NV पिता/NP अपि/AVK आसीत्/KP ।/PUNC दुष्यन्तः/NS अनवधानेन/KV शकुन्तलायाः/NS त्यागम्/NP कृतवान्/KN ।/PUNC किन्तु/AVK तस्य/SN मनसि/NP अनपत्यतायाः/NV दुःखम्/NP आसीत्/KP ।/PUNC यदा/A सः/SN मारीचऋषेः/NS आश्रमे/NP सर्वदमनम्/NS दृष्टवान्/KN तदा/A तस्य/SN पितृहृदयम्/NP जागरितम्/KN अभवत्/KP ।/PUNC सर्वदमनस्य/NS विषये/NP सः/SN स्वपुत्रे/NP इव/ASD स्नेहम्/NP मन्यते/KP स्म/A ।/PUNC अतः/AVK सः/SN तस्य/SN समीपम्/NP गत्वा/KKS बालकेन/NP सह/AUP वार्तालापम्/NP अपि/AVK कृतवान्/KN ।/PUNC अन्ततः/A गत्वा/KKS यदा/A सर्वदमनम्/NS मम/SN एव/INTF पुत्र/NP इति/AUD ज्ञातवान्/KN तदा/A सः/SN बहु/NV हर्षितः/KN जातः/KN ।/PUNC अनन्तरम्/AVK पुत्रेण/NP सह/AUP शकुन्तलाम्/NS प्रति/AUP गतवान्/KN ।/PUNC स/SN पत्नीम्/NP लब्धवान्/KN तथा/AVK चक्रवर्तिलक्षणेन/NS युक्तम्/KN पुत्रम्/NP अपि/AVK लब्धवान्/KN ।/PUNC तदा/A तस्य/SN पितृहृदयम्/NP बहु/NV आनन्दितम्/KN अभवत्/KP ।/PUNC 
-------------------------------------------------- </text > 	


